Wetenschappers ontdekken hoe coronavaccins mogelijk fatale hartschade kunnen veroorzaken.

COVID-19 kan bij mensen een ontsteking van de hartspier veroorzaken. In zeldzamere gevallen gebeurt dit ook na vaccinatie met een mRNA-coronavaccin. Onderzoekers van Stanford Medicine hebben twee signaalstoffen van het afweersysteem aangewezen die daarbij mogelijk een belangrijke rol spelen. Hun onderzoek biedt ook aanknopingspunten om deze bijwerking te beperken.

Het team onderzocht hoe mRNA-coronavaccins bij sommige jonge mannen en adolescenten tot hartschade kunnen leiden. Met laboratoriumproeven en eerder gepubliceerde gegevens van gevaccineerde mensen brachten de wetenschappers een kettingreactie in kaart. Daarbij activeert het vaccin eerst een bepaald type afweercel, dat vervolgens andere afweercellen aanzet tot een ontstekingsreactie. Deze reactie kan hartspiercellen beschadigen en verdere ontsteking uitlokken.

Volgens Joseph Wu, directeur van het Stanford Cardiovascular Institute en hoogleraar geneeskunde en radiologie, zijn mRNA-coronavaccins uitgebreid op veiligheid onderzocht. Inmiddels zijn wereldwijd miljarden doses toegediend. Hij benadrukt dat de vaccins een grote bijdrage hebben geleverd aan het beperken van de pandemie: zonder vaccinatie zouden meer mensen ziek zijn geworden, ernstige complicaties hebben gekregen of zijn overleden.

Een belangrijk voordeel van mRNA-vaccins is dat ze snel kunnen worden ontwikkeld en aangepast aan veranderende ziekteverwekkers. Toch kunnen ze, net als andere vaccins, bijwerkingen veroorzaken.

Een zeldzame ontsteking van de hartspier

Een van die zeldzame bijwerkingen is myocarditis, een ontsteking van de hartspier. Mogelijke klachten zijn pijn op de borst, benauwdheid, koorts en hartkloppingen. Bij myocarditis na vaccinatie ontstaan de symptomen meestal binnen één tot drie dagen na de prik, zonder dat er sprake is van een virusinfectie.

Bij veel patiënten wordt een verhoogde hoeveelheid cardiaal troponine in het bloed gevonden. Dit eiwit bevindt zich normaal in hartspiercellen. Wanneer die cellen beschadigd raken, kan het in de bloedbaan terechtkomen. Artsen gebruiken de troponinewaarde daarom als aanwijzing voor hartspierschade.

Het artikel noemt ongeveer één geval van myocarditis per 140.000 gevaccineerden na de eerste dosis en één per 32.000 na de tweede dosis. Bij mannen van 30 jaar en jonger wordt een hogere frequentie genoemd: ongeveer één op de 16.750. Waarom juist deze groep vaker wordt getroffen, is nog niet volledig duidelijk.

Volgens Wu herstellen de meeste patiënten snel en blijft de hartfunctie behouden of keert deze volledig terug. Myocarditis is niet hetzelfde als een klassiek hartinfarct, waarbij doorgaans een bloedvat verstopt raakt. Bij milde klachten zonder structurele hartschade bestaat de aanpak vaak uit controle en het volgen van het herstel.

Een ernstige ontsteking kan echter wel ingrijpende gevolgen hebben. Soms is opname in het ziekenhuis of op de intensive care nodig. In zeldzame gevallen overlijdt een patiënt.

Wu benadrukt dat COVID-19 zelf eveneens myocarditis kan veroorzaken. Volgens de vergelijking die hij in het artikel aanhaalt, is die kans bij COVID-19 ongeveer tien keer zo groot als na een mRNA-coronavaccinatie. Daar komen de andere mogelijke gevolgen van de infectie nog bij.

De onderzoeksresultaten verschenen op 10 december in Science Translational Medicine. Wu deelde de wetenschappelijke leiding met Masataka Nishiga, voormalig postdoctoraal onderzoeker bij Stanford en inmiddels universitair docent aan The Ohio State University. Xu Cao, postdoctoraal onderzoeker bij Stanford, is de eerste auteur.

Twee signaalstoffen vallen op

De onderzoekers bekeken eerst bloedgegevens van mensen die tegen COVID-19 waren gevaccineerd. Sommigen hadden daarna myocarditis ontwikkeld, anderen niet. Bij de groep met myocarditis vielen verhoogde concentraties van twee eiwitten op: CXCL10 en interferon-gamma, ook aangeduid als IFN-gamma.

Beide stoffen zijn cytokinen: eiwitten waarmee afweercellen signalen aan elkaar doorgeven. Volgens de onderzoekers zouden deze twee cytokinen samen belangrijke aanjagers van de ontsteking kunnen zijn.

Om dit verder te onderzoeken, kweekte het team menselijke macrofagen. Dit zijn afweercellen die snel reageren op mogelijke bedreigingen. Nadat de cellen aan mRNA-vaccins waren blootgesteld, maakten ze verschillende cytokinen aan, waaronder opvallend veel CXCL10. Hun reactie vertoonde overeenkomsten met eerder gepubliceerde waarnemingen bij gevaccineerde mensen.

Vervolgens voegden de onderzoekers T-cellen toe. Deze afweercellen herkennen specifieke ziekteverwekkers en helpen de afweerreactie te organiseren. In aanwezigheid van de geactiveerde macrofagen gingen de T-cellen meer IFN-gamma produceren.

Hetzelfde gebeurde wanneer T-cellen alleen werden blootgesteld aan de kweekvloeistof waarin de macrofagen na vaccinblootstelling hadden gelegen. T-cellen die uitsluitend met het mRNA-vaccin in contact kwamen, vertoonden die verhoogde productie niet.

Deze proeven wijzen erop dat macrofagen vooral CXCL10 afgeven en daarmee T-cellen stimuleren om meer IFN-gamma te produceren.

Hoe de ontstekingsreactie het hart kan beschadigen

Daarna onderzocht het team of de twee cytokinen daadwerkelijk bijdragen aan hartschade. Jonge mannelijke muizen kregen een mRNA-vaccin toegediend. Vervolgens vonden de onderzoekers verhoogde troponinewaarden, wat wijst op beschadiging van hartspiercellen.

Ook troffen ze meer macrofagen en neutrofielen in het hartweefsel aan. Neutrofielen zijn afweercellen die snel op infecties reageren. Hoewel beide celtypen een belangrijke beschermende functie hebben, kunnen ze tijdens een sterke ontstekingsreactie ook gezond weefsel beschadigen. Een vergelijkbare ophoping van afweercellen wordt gezien bij patiënten met myocarditis na vaccinatie.

Door de activiteit van CXCL10 en IFN-gamma te remmen, konden de onderzoekers de instroom van deze cellen in het muizenhart beperken. De troponinewaarden daalden eveneens, terwijl de afweerreactie op het vaccin grotendeels behouden bleef.

Daarnaast vonden ze in de muizenharten meer moleculen die witte bloedcellen helpen zich aan de binnenbekleding van bloedvaten te hechten. Ook dat kan bijdragen aan de ophoping van ontstekingscellen in het hart.

Het team voerde vervolgens proeven uit met kleine, driedimensionale structuren van menselijke cellen die bepaalde eigenschappen van hartweefsel nabootsen. Hiervoor werden huid- of bloedcellen eerst omgevormd tot stamcelachtige cellen en daarna ontwikkeld tot onder meer hartspiercellen, macrofagen en bloedvatcellen. Samen vormden die zogenoemde hartsferoïden, die ritmisch kunnen samentrekken.

Wanneer deze structuren werden blootgesteld aan kweekvloeistof met veel CXCL10 en IFN-gamma, namen de tekenen van cellulaire stress toe. Ook verslechterden de samentrekkingskracht, het slagritme en andere kenmerken van de hartfunctie. Remming van de twee cytokinen verminderde de stress en herstelde de functie gedeeltelijk.

Een mogelijke beschermende rol voor een stof uit soja

Wu onderzocht vervolgens of genisteïne de schade kon beperken. Deze stof komt voor in soja en heeft een zwakke oestrogeenachtige werking. De gedachte daarachter was dat myocarditis vaker bij mannen voorkomt en dat oestrogeen ontstekingsremmende eigenschappen heeft.

In eerder onderzoek, gepubliceerd in Cell in 2022, had zijn team al aanwijzingen gevonden dat genisteïne ontstekingen kan remmen en schade aan hart- en bloedvatweefsel door cannabisbestanddelen kan tegengaan.

In de nieuwe studie behandelden de onderzoekers cellen, hartsferoïden en muizen vooraf met genisteïne. De muizen kregen grote hoeveelheden via de mond toegediend. De behandeling beperkte een aanzienlijk deel van de schadelijke effecten van het mRNA-vaccin of van de combinatie CXCL10 en IFN-gamma.

De gebruikte genisteïne was zuiverder en sterker geconcentreerd dan de varianten die doorgaans als voedingssupplement worden verkocht. De bevindingen komen uit cel- en dieronderzoek; daarmee is nog niet aangetoond dat genisteïnesupplementen bij mensen myocarditis na vaccinatie voorkomen.

Wu vermoedt dat vergelijkbare ontstekingsreacties mogelijk ook in andere organen kunnen optreden. Hij noemt aanwijzingen in longen, lever en nieren. Of genisteïne daar eveneens bescherming kan bieden, moet verder worden onderzocht.

Noodzakelijke afweerstoffen kunnen bij overmatige activiteit schade geven

Cytokinen zoals IFN-gamma zijn essentieel voor de verdediging tegen virussen. Ze helpen het lichaam reageren op vreemd genetisch materiaal, waaronder viraal DNA en RNA. Wanneer de productie te sterk oploopt, kan die beschermende reactie echter schadelijk worden.

Volgens Wu kunnen hoge concentraties IFN-gamma verschijnselen veroorzaken die op myocarditis lijken en bijdragen aan de afbraak van eiwitten die de structuur van de hartspier ondersteunen.

De onderzoekers houden er rekening mee dat dergelijke mechanismen ook bij andere mRNA-vaccins een rol kunnen spelen. Ook na andere soorten vaccins zijn hartspierontsteking en ontstekingsklachten beschreven. Wu merkt daarbij op dat de risico’s van coronavaccins bijzonder intensief zijn onderzocht en veel aandacht hebben gekregen. Dat kan mede beïnvloeden hoe snel klachten worden onderzocht en een diagnose wordt gesteld.

Het onderzoek werd gefinancierd door de Amerikaanse National Institutes of Health en de Gootter-Jensen Foundation.
Bron: https://med.stanford.edu/

Scroll naar boven